Pirot i pirotski kraj

4oct2026 Pirotski kružni put: Poljska Ržana - Trnjana - Veliki i Mali Jovanovac - Veliko Selo - Krupac - Sveti Jovan

Od naše kuće do skretanja za Poljsku Ržanu je oko 3 km. Tu je tabla na kojoj je pregledno prikazana udaljenost do svih mesta kroz koja smo trebali da prođemo:

Zastali smo u centru Poljske Ržane. Uz Gnjilan i Krupac to je sasvim sigurno najveće pirotsko selo. Crkva u njemu je posvećena Svetom arhagelu Mihailu, sagrađena je pre dvedesetak godina i to je bio prvi crkveni hram podignut iz temelja u pirotskoj opštini posle Drugog svetskog rata:

Poljska Ržana, nadomak Pirota, selo koje se u poslednje vreme ubrzano razvija, jedno je od najmlađih sela u Gornjem Ponišavlju. Po jednom kazivanju nastala je od doseljenika iz Visočke Ržane koji su otuda navodno pobegli od nasilja tamošnjeg subaše, davši novom naselju ime svog starog sela. Izvesno je da se selo u prošlosti zvalo samo Ržana, a pridev ,,Poljska'' uveden je u novije vreme kako bi se razlikovalo od Visočke Ržane. I danas neki stari meštani za ovo selo upotrebljavaju naziv ,,Aržana''.

Po drugom predanju, selo je početkom XVIII veka zasnovao neki ugljar koji je bežeći od Turaka u vrbaku na desnoj obali Nišave napravio sebi kolibu, da bi mu se kasnije pridružili još neki begunci. Od tih prvih naseljenika postalo je selo od tridesetak kuća. Od osnivača sela vode poreklo porodice Ugljarevi i Damnjanovci. Međutim, zbog čestog menjanja korita Nišave i plavljenja zemlje, posle jedne velike poplave polovinom XIX veka, kad je voda odnela jedan deo sela sa kućama, došlo je do preseljenja naselja na levu obalu Nišave, gde se i danas nalazi. Za mesto na desnoj obali reke ostao je naziv Selište.

Produžili smo ka sledećem selu, Trnjani. Između Poljske Ržane i Trnjane je ,,brisani prostor'' u dužini od oko 1 km. Sa ove deonice je lepo posmatrati južne padine Vidliča:

U Trnjani možete skrenuti levo i posle šetnje od nekih 20-ak minuta izaći na obalu Nišave. Možete produžiti dalje uz reku, sve do Krupca. Preporučujem vam da nekad u svoj plan aktivnosti ubacite i ovu deonicu jer je veoma lepa.

Mi smo zastali na izlazu iz Trnjane prema Velikom Jovanovcu. Tu su seoska škola, igralište za decu, fudbalski teren, spomenik palim borcima i nova, savremena destilerija:

Pretpostavka je da je Trnjana mesto gde su se u drugoj polovini XVII veka naselile izbeglice iz Trna u Bugarskoj, a da je ime dobila iz njihove čežnje za starim krajem koga su napustile bežeći od nasilja janičara. Trnjana nema svoju crkvu i ima jedan od najmanjih atara od svih sela u opštini Pirot. U njenoj okolini se decembra 1965. godine dogodio jedan neobičan događaj, o kome je pisala i tadašnja štampa. Naime, jedna svinja je rijući zemlju u blizini sela pronašla zakopano blago. Pretpostavlja se da je pripadalo Mladenu Tričkoviću iz Barje Čiflika kraj Pirota, zvanom Mladen Vojvoda. Bio je rodom iz Trna i član čete čuvenog bugarskog revolucionara Hriste Boteva, a najviše je hajdukovao u kanjonu reke Jerme, na Vlaškoj planini i u okolini Sofije. Svinja je slučajno pronašla njegovo blago stotinak godina kasnije.

Samo 500 m dalje ulazi se u Veliki Jovanovac. Tu smo stali ispred lepe seoske crkve. Posvećena je Svetom Savi, započeta je tridesetih godina prošlog veka, a izgradnja hrama je nastavljena i završena tek u skorije vreme. Crkva je osvećena u proleće 2015. godine:

Centar sela je malo dalje. Tamo se levo skreće za Mali Jovanovac, a pravo se može izaći na oko 1.5 km udaljeni magistralni put između Pirota i Dimitrovgrada. Oduvek mi je na ovom mestu pažnju privlaćilo veliko gnezdo roda:

Veliki Jovanovac je, kao i sva sela na pirotskom kružnom putu, poznato čifličko ili čitlučko selo. Prema zapisima i predanjima, ovde se naselio krajem XVIII veka neki Turčin po imenu Alač. On je na području današnjeg sela naišao na plodnu i neobrađenu zemlju, na kojoj je sa svojom ženom napravio najpre jednu primitivnu kolibu, a zatim počeo da primamljuje seljake, dajući im zemlju na obradu uz naplatu danka. Pre toga on je živeo u Pirotu, kao i svi tadašnji Turci, i bavio se gajenjem bostana. Zbog toga je stari naziv Velikog Jovanovca ,,Alačev Čivlik''. Na sličan način su naseljena i druga okolna sela - Mali Jovanovac (koji se zvao Ćopin Čivlik ili Čivlik Petkožanje), Veliko Selo (Golemi Čivlik), kao i Mačkov Čivlik i Brćin Čivlik (delovi današnjeg Krupca).

Odmah posle oslobođenja 1878. godine, preduzete su mere da se sva turska imena sela zamene srpskim, pa je tako Veliki Jovanovac, umesto imena Alačev Čivlik dobio svoje današnje ime. Po nekim izvorima, Veliki Jovanovac je dobio ime po nekom majstoru Jovanu koji je selu učinio mnogo dobra. Po istom majstoru i susedni Ćopin Čivlik je dobio naziv Mali Jovanovac. Po drugoj verziji, oba Jovanovca duguju naziv Jovanu Ristiću koji je kao oficir ratovao u ovom kraju i poginuo na Drenovoj glavi na Padežu.

 Deonica između Velikog i Malog Jovanovca je slična onoj između Poljske Ržane i Trnjane. Ponovo je lep pogled na planinu Vidlič i njene vrhove - Basarski kamen i Vučje:

Mali Jovanovac je najmanje od svih šest sela kroz koja smo prošli na kružnom putu. Na izlazu iz sela, pre mosta na Nišavi, nalaze se fudbalski teren, igralište i bazen. Malo pre njih je zgrada mesne kancelarije:

Stari naziv sela (Čivlik Petkožanje) potiče od činjenice da se, po narodnom predanju, u ovom selu na Đurđevdan iznosilo pet pečenih jagnjeta, pet gomila presnog sira i pet jagnjećih koža.

Između Malog Jovanovca i Velikog Sela je most na Nišavi:

Odmah po prelasku mosta našli smo se u Velikom Selu. Ovde smo u centru parkirali auto i malo krenuli u obilazak:

Obišli smo školu koja se nalazi u jugoistočnom delu sela:

U drugom, severnom delu sela smo zastali pored mesta gde je skretanje za groblje. Nedaleko od njega je proplanak sa koga se pruža najlepši pogled na Krupačko jezero i sa koga je ono najdostupnije:

Več sam spomenuo nekadašnji naziv ovog sela - Golemi Čivlik. Navodno, to je mesto gde je za vreme Turaka bio veliki čiflik nekog spahije. Naziv sela je promenjen 1902. godine. Za vreme Prvog Svetskog rata ovo je bilo pirotsko selo sa jednim od najvećih procenata nastradalih stanovnika.

Odmah posle Velikog Sela se ulazi u Krupac, nekada najveće pirotsko selo. Najpre se nailazi na skretanje za Krupačko jezero (desno iz pravca Velikog Sela, levo je Nišava) i ostatke stare vodenice. Tu je i nova, savremena mlekara koja proizvodi najkvalitetnije vrste kačkavalja i ostalih mlečnih proizvoda:

Krupac je selo veliko po dužini, pri čemu se neki važni objekti u njemu, poput osnovne škole (jedna od najvećih u opštini i okrugu) i crkva (posvećena Svetom Nikoli) nalaze iznad glavnog druma. Tako veliko selo ima i svoju poštu, ambulantu, pijacu, nekoliko prodavnica:

Ovde je i most na Sušici, rečici čije je korito suvo većim delom godine. ,,Oživi'' u proleće, nakon topljenja snega i jačih padavina, kada proradi vrelo koje se nalazi manje od 1 km uzvodno. Ova pojava je vrlo interesantna i preporučujem svima da u aprilu ili maju posete vrelo Sušice.

Interesantno je da o imenu Krupca nema puno legendi, iako spada u veoma stara naselja. Antičko ime sela je tračkog porekla i glasi Berakela. To bi bukvalno značilo ,,tamni izvor” ili ,,blatnjav izvor”. Smatra se da je savremeno ime sela moglo isprva da bude lokalni naziv za ,,pojas suve zemlje usred močvare” i da glasi Krupa. Odnosilo bi se na prvobitnu lokaciju mesta na višem terenu od razbijenog termomineralnog izvorišta Krupačka banjica, u blizini krupačke močvare, koju je ono isticanjem vode stvorilo (Žarko B. Veljković i Ljubiša Vasiljević: ,,Toponimi Berakela i Krupac” (Pirotski zbornik br. 47; Pirot, 2022).

Nekada je Krupac bio najveće seosko naselje u Srednjem i Gornjem Ponišavlju sa Lužnicom. Najviše stanovnika je imao u periodu između dva svetska rata (1931. godine ‒ 3474, u 543 domaćinstva). Već tridesetih godina prošlog veka nastaje populacijska stagnacija i postepeno opadanje broja stanovnika. Posle Drugog svetskog rata iseljenički migracioni proces se nastavlja još intenzivnijim tempom i kulminaciju dostiže u periodu posle 1955. godine. I danas je Krupac jedno od najvećih pirotskih sela, ali i selo sa jednim od najvećih atara u ovom delu Srbije.

Iz Krupca se brzo stiže u Pirot tzv. ,,krupačkim putem'':

Poslednje mesto gde smo Dunja i ja u smiraj jesenjeg nedeljnog dana zastali bio je Manastir Sveti Jovan:

Prema nekim saznanjima, između današnjih sela Izvor i Krupac, u polju ispod Manastira Svetog Jovana, postojalo je selo Rakovica (ili Donja Rakovica) koje se zbog epidemije kuge raselilo 1837. godine. Navodno se većina stanovništva odselila u mesto gde se danas nalazi beogradska opština Rakovica, pa je po tome ona i dobila ime.

Sam manastir je podignut kao spomen kosturnica palim borcima u ratovima za oslobođenje od Turaka 1876/77. i u ratovima od 1912. do 1918, osveštan je 1935. i restauriran 2000. godine.

Trajanje relacije: oko 1.5h

Zahtevnost relacije: umerena (2/5), ide se kolima i zastaje u svakom selu

Karakteristike: verovatno najgušće naseljeni deo pirotske opštine (ne računajući sam grad Pirot), sa nekim od najvećih sela u njoj; sva sela su nekadašnja čiflička ili čitlučka naselja i za većinu njih su vezane brojne zanimljive priče i legende

Rizici: ukoliko ,,kružnim putem'' idete peške ili biciklom budite obazrivi - put je uzak, a saobraćaj prilično živ!