Pirot i pirotski kraj

17sep2026 Belopalanačka sela Krupac, Dolac i Gradište

Na putu za ova sela u severozapadnom delu opštine Bela Palanka pratila me jutarnja magla. Tako je bilo i od skretanja za Krupac sa magistralnog puta za Niš (oko 42 km od Pirota), preko mosta na Nišavi, do samog sela:

Krupac je smešten u podnožju Svrljiških planina. Ne treba ga mešati sa istoimenim pirotskim selom, jednim od najvećih u okrugu. Oba imaju jednu važnu zajedničku karakteristiku, a to je da poseduju jake izvore vode koji se koriste za vodosnabdevanje obližnjih gradova. O tome malo kasnije... Najpre centar Krupca, sa velikim zadružnim domom, spomenikom palim borcima i izviđačkim domom (na mestu nekadašnje osnovne škole). Nadmorska visina je 275 m:

Krupačko vrelo je ograđeno i nepristupačno. Predstavlja zaštićeno područje, od velikog značaja za grad Niš koji napaja vodom. Nije mi se predstavilo u reprezentativnom izdanju u jesen 2012. Uostalom, verovatno je tako svake jeseni. Korito, kojim višak vode sa vrela otiče u Nišavu, bilo je suvo:

Od tada do aprila ove 2026. godine, kada je Krupačko vrelo predstavljalo polazno mesto za nezaboravan uspon na Zeleni vrh (najviša kota Svrljiških planina, 1334 m), zaticao sam na ovom mestu drugačiju sliku. Idealno vreme za obilazak je proleće, kada ovde poteče prava mala reka, a kada samo vrelo dobije boju kojom je zaslužilo i svoj ,,nadimak'' - Modro oko.

Položaj Krupca, na desnoj obali Nišave, kao i kuloar kojim se prolazi na putu do udaljenog Zelenog vrha možete videti na sledećoj fotografiji. Nastala je u povratku za Pirot, nakon završetka relacije iz naslova priče, kada se jutarnja magla podigla:

Sledeće selo, koje sam posetio nakon Krupca, bilo je Dolac Naselje. Videćete u nastavku zašto ima takav naziv. Formiralo se na magistralnom putu Pirot - Niš i pored nekada prometne železničke pruge, tako što se u njega spustilo stanovništvo iz okolnih brdskih sela (slično obližnjoj Crvenoj Reci). Izgradnjom auto-puta, koji ga danas potpuno obilazi, izgubilo je svoj tranzitni značaj:

Glavni objekat u selu je zgrada zadružnog doma, u okviru koje je i pošta. Nalazi se sa leve strane magistrale, gledano u pravcu Niša. Mesto je od Niša udaljeno manje od 30 km i to je uticalo da se veliki broj njegovih stanovnika u minulim godinama tamo odseli:

Pruga preseca magistralu nadvožnjakom, na izalzu iz Naselja Dolac prema Sićevačkoj klisuri i Nišu. Nakon njega se nalaze veliki most na Nišavi i kamenolom (i dalje aktivan):

Pored kamenoloma jedan neugledan i uzak put, dugačak 5 km, polazi u pravcu udaljenog belopalanačkog sela Gradište. U vreme kada je nastala ova priča, bio je u izuzetno lošem stanju:

Na otprilike pola puta do Gradišta prolazi se kroz Selo Dolac. Ovde se nekada nalazilo staro selo, čiji su se stanovnici u XX veku iselili u Naselje Dolac, po položaju na magistrali i pruzi povoljnijem za život. Zbog toga postoje praktično dva Dolca, na međusobnom rastojanju od oko 3 km - Dolac Naselje i Dolac Selo. Selo je udaljeno od Bele Palanke oko 16.5 km i na većoj je nadmorskoj visini u odnosu na Naselje - oko 370 m. Mnogo je manje u poređenju sa njim. ,,U skutu'' je Svrljiških planina i predstavlja, kao i Krupac, važno polazno mesto za uspon na njihove vrhove (pre svega na Čatrnju, Zanovački vrh, Radev kamen, Goli i Zeleni vrh). Staza koja odavde polazi je vrlo izazovna:

Krivudavi put od Sela Dolac produžava i penje se do Gradišta, sela koje ima neobičan položaj - na rubu Sićevačke klisure i njenog prvog dela (gledano iz pravca Pirota i Bele Palanke ka Nišu) koji se naziva Gradištanski kanjon. Odavde više nisam imao problema sa maglom:

Na ulazu u selo, sa leve strane, treba stati i posetiti staru seosku školu i prostorije mesne zajednice. Tu su i spomenik palim borcima i pojilo za stoku. Nadmorska visina je oko 445 m:

Odavde se može uživati u pogledu na južne padine Svrljiških planina i na dva atraktivna mesta severno od sela - rased Koritište i vrh Pleš (1267 m):

U vreme moje posete Gradište je imalo nekoliko desetina stanovnika. U obilazak sela je najbolje ići peške, uskim sokacima. Puno je napuštenih kuća:

Tako se stiže do Crkve Svete Petke. Pre 14 godina njena obnova nije bila završena do kraja:

I sa ovog mesta je prelep pogled na okolinu, u pravcu severa:

Najveća atrakcija sela, zbog koje se i najčešće dolazi u Gradište, jeste vidikovac sa možda i najlepšim pogledom na Sićevačku klisuru i Gradištanski kanjon. Danas ima mnogo moderniji izgled. Nalazi se pored bazne stanice jednog od mobilnih operatera:

Ne zna se na koju je stranu pogled lepši sa ovog fantastičnog mesta:

Trajanje relacije: oko 3h

Zahtevnost relacije: srednja (3/5)

Karakteristike: lep kraj na severozapadu opštine Bela Palanka; Krupac i Dolac Selo kao stara sela u samom podnožju Svrljiških planina i novo Naselje Dolac; sjajno Krupačko vrelo koje vodom snabdeva Niš; selo Gradište na rubu Sićevačke klisure sa poznatim vidikovcem i jednim od najlepših pogleda na njen istočni deo koji se naziva Gradištanski kanjon; polazna mesta za uspon na vrhove Svrljiških planina

Rizici: pristup Krupačkom vrelu i fotografisanje nisu dozvoljeni; biti oprezan na vidikovcu u Gradištu (prema kanjonu teren je vrlo strm!)